En 1985 André Lagarde aviá encontrat d'actors de l'occitanisme e lor aviá pausat tres questions. En 2025 lo jornal numeric Lengas publiquèt aqueles documents. Aquí çai-jos la contribucion de Cristian Laus.
— Quora e cossí sètz vengut a l’occitanisme ?
Soi vengut a l’occitanisme dins las annadas 1952-55 al licèu de Montpelhièr. I fasiái d’estudis scientifics mentre que Ives Roqueta èra, el, en classa de Kanha. Nos retrobàvem pauc mas coneissiái son interès per l’occitan e amb d’autres companhs anèrem un ser escotar una conferéncia de Max Roqueta qu’ausissi encara nos parlar amb sa cara doça e fina. Tot aquò èra fosc, i aviá pas de rega politica, sabiam simplament a qualques unes que los qu’èrem del « Miegjorn » aviam de causas en comun : la lenga, una istòria e de biaisses de sentir parelhs.
E puèi i aviá Carles Camprós qu’agèri coma professor perque veniá ensenhar lo francés dins las classas de Talpa e Ipotalpa. Lo còp primièr que venguèt en classa, ne reveniái pas de l’ausir parlar amb son accent « marselhés », mentre qu’èri acostumat fins ara, a de professors de letras qu’aponchugavan lors pòts per ensajar de rafinar lor parlar. Èri ieu un marrit escolan dins aquela matèria mas seguissiái sos corses amb interès e me rapelarai totjorn Carles Camprós en trin d’explicar dins Rabelais las aventuras de Janotus Bragmardo.
Pareissián d’aquel temps dins lo jornal del País Bas, Le Midi Libre de racontes en francés ont èra question d’Occitània, i aviá, signada « onomasticos », una rubrica qu’explicava per l’occitan los noms de personas. Tot aquò aviá desrevelhada mon atencion. I aviá tanben los Catalans que formavan dins lo licèu un grop sòudat ; e mai la gardiana qu’èra catalana los convidava temps en temps per venir beure lo cafè. Aquela consciéncia etnica èra causa novèla per ieu e me questionava. Dins la classa, aviái d’amics que venián d’un pauc pertot, d’Avinhon, de Losera, de Corbièras, de Catalonha. A travèrs lors racontes, preniái consciéncia de çò que podiá èstre lo nòstre país.
De cantaires occitans, de vida culturala occitana, i n’aviá pas. Cerquèrem un jorn dins totas las librariás de Montpelhièr e trobèrem pas que dos libres en òc, dos libres de poesia. Es Carles Camprós, que publicava en 1953 son Histoire de la Littérature occitane, que me donèt l’adreça de l’Institut d’Estudis Occitans e poguèri en 1956 anar a l’estagi d’Usès. I rescontrèri Robèrt Lafont, Pèire Lagarda, Ramon Chatbèrt, Joan Jaurion e maites autres.
De movement politic, se’n parlava encara mens. Nos dobtàvem pas que lo país anava cambiar prigondament e se voidar d’una partida de sos joves.
— De las accions qu’avètz menadas, de las òbras qu’avètz publicadas o de las qu’avètz en projècte, qu’es que vos sembla çò mai important ?
Que me sembla èsser çò mai important ? Vaquí una question plan perilhosa. Çò que jutjam ara important se pòt revelar pus tard segondari e al revèrs, l’avenir nos apren, d’ans aprèp, las consequéncias de çò qu’avèm fach. Tant i a.
Cadun sa plaça, a cadun segon sas possibilitats. Me reviscolèri, s’aital se pòt dire, quand se dobriguèron en 1971 de corses d’occitan dins los licèus. Dempuèi, mai o mens segon las annadas, ensenhi la lenga en mai de ma matèria principala, las sciéncias fisicas. I apliqui los meteisses metòdes : rigor, ligason entre experiéncia e teoria, refús d’un formalisme dessecant, adaptacion a la realitat. Per ieu, legir un compte-rendut d’enquèsta e interpretar una experiéncia son doas causas que se pòdon tractar amb los meteisses metòdes.
Ai portada tota mon atencion a aquel trabalh d’ensenhament. D’annadas que i a, capitèt plan coma quand faguèrem una serada teatrala al licèu amb Martina e Rosina de Pèire. Qualques còps, capitèt mens amb d’escolans mens interessats. Ma satisfaccion es quand vau a la banca, al secretariat del Conselh General, a la Comuna, de me trobar davant un o una que me ditz : « Vos sovenètz pas de ieu ? Veniái al vòstre cors tala annada ». Sul còp, evocam qualques sovenirs e los que retròbi aital me rendon amistosament qualque servici dins la foncion qu’ocupan. A lor sorrire espontanèu, vesi que lor ai fach passar quicòm, que lor ai portat una mica de çò que fa lor personalitat d’adulte e que me’n son reconeissents. E pensi que nòstre país, nòstra cultura viu un pauc en eles e mai se parlan pas la lenga, e mai se ne son demorats a çò que lor diguèri a l’escòla. Ai laissada una grana e s’un jorn, recèp un pauc de l’aiga del cèl, benlèu que grelharà.
Mai pensi que las questions que pausa Andrieu Lagarda vòlon tocar a l’accion occitanista e a l’activitat que pòdi aver en tant que creator. Aquí serai mai modèste, que d’autres an pogut faire de causas analògas amb mai d’engèni.
Començarai per La Coa de la cabra. Me metèri a n’escriure de tròces, forra-borra, e prenguèri consciéncia alara qu’aquela aventura qu’aviái viscuda — coma Joan Bodon — dins lo monde barrat format per un vilatjòt lengadocian e sos cent abitants, èra quicòm que deviái faire partejar a d’autres. Aquel tròç d’umanitat aperteniá als de ma generacion e als que vendrián aprèp. Avián lo drech de saber e ieu aviái lo dever d’escriure.
Per l’òme occidental de uèi, cobés de despaïsament e d’exotisme, que passa cada an un mes de vacanças en cèrca d’un autre univèrs, lo cambiament es mai vesedor de tornar cinquanta ans en arrièr que de faire de centenats de quilomètres dins un viatge que fa retrobar los meteisses ostalisses d’un cap a l’autre d’Euròpa e lèu tanben d’Africa. Me prepausèri de descriure lo monde claus d’una societat païsana de las annadas 40. L’univèrs lo mai pichon ten sa carga d’umanitat.
Escriure foguèt per ieu un tèst. S’agissiá de me provar que la lenga podiá tot dire de la vida vidanta. Los lingüistas dison d’una lenga qu’es un ensemble de parlars que permeton l’intercompreneson e la comunicacion entre los utilizators d’aqueles parlars. Una lenga es tanben per qualqu’un lo mejan d’expression que li permet de rendre compte de totas sas preocupacions e de la diversitat de sa pensada a travèrs totas las situacions. Aital ai esprovat dins tot mon èime que l’occitan èra una lenga e que la miá pensada podiá passar per ela.
De segur sabiái que me seriá reprochada la nostalgia qu’ai mesa dins lo raconte. Ne foguèri conscient quand o escriguèri mai i aviá una exigéncia de vertat que me butava a daissar de costat aquelas resèrvas que me fasiái ieu tanben. Soscar al passat un bòn còp, d’a fons, aquò pòt tanben desliurar. E lo mite ajuda l’òme a viure, aquò se sap.
La redaccion d’Albigés País occitan m’ocupèt un parelh d’ans sens comptar tot lo trabalh que m’aviá calgut per amassar un primièr fais de tèxtes e de nòtas. Un trabalh ont i aviá pas de modèl precís e que prenguèt còrs per a mesura que las recèrcas avançavan. Èra pas jamai estat fach per Albigés, ni per A. J. Bossac, pres pel teatre, ni per A. Delfau que se contentèt de collaborar al libre d’Enric Molin Dins l’òrt occitan. Fòrça gents m’ajudèron, dels conservators de las bibliotècas fins a Fritz Peter Kirsch en Àustria. E ne vòli profiechar per mercejar Ramon Chatbèrt que tornèt veire lo manescrich e me conselhèt de prèp.
Lo libre tirat a 2 000 exemplars foguèt crompat per la comuna d’Albi e plan espandit amb l’ajuda del CIDO de Besièrs. Pensi aver revelat a las gents d’Albigés una part de lor cultura e mostrat çò qu’èra possible de faire amb ela. Ara dins un discors sul país, l’ignorància pòt pas mai èsser un excusi se lo fach occitan es ocultat. Tot aquel trabalh me donèt matèria per faire un desenat de conferéncias a l’Universitat del dissabte d’Albi, Castras e davant d’autres publics.
Amb Albigés País occitan, son sortits dels archius un montet de tèxtes, de faches, de noms, de datas e tot aquò pòt èsser conegut en defòra d’Albigés. Una pèça portada a la bastison de l’Occitània de deman. Un aplech per d’autres cercaires a venir.
Pensi poder contunhar de contribuïr a la coneissença d’Occitània amb d’autras publicacions tocant l’istòria, la vida sociala, l’etnografia. N’i aurà pas jamai pro. Come ne parlava Josèp Delteil, nos cal l’autoconeissença.
Çò que sembla mai delicat de pesar, aquò’s l’accion d’animacion. Es çò que laissa la traça mai teuna dins l’istòria dels òmes. E pr’aquò, la vida es facha d’amassadas, de manifestacions, de mocions, de velhadas, d’espectacles. Passa uèi per de filmes, d’emissions de ràdio o de television, d’informatica...
Es Jòrdi Blanc que reviscolèt la seccion de Tarn de l’IEO, dins las annadas 1968, çò cresi. I participèri activament tre 1973 e i agèt un revolum de vida occitana dins lo departament. Uèi, lo mot occitan es dintrat dins lo lengatge, avèm donat un nom al país, mas sufís pas de batejar las carrièras per creire que la victòria es aquí. Tot es a faire.
Me batèri pel Larzac, aquel canton de tèrra occitana facha per noirir los òmes, que l’armada e l’Estat volián desvirar de son òrdre. Aquela batèsta, la faguèri amb la femna e los del Comitat Larzac d’Albi que menèron un combat exemplar. Se caliá metre quicòm en primièr, seriá benlèu l’acte que pausèri un dissabte de mai o de junh de 1975. Aquel jorn, nòstre grop d’Albi remandèt collectivament cadun son libret militar. Es pas de segur un acte d’eroïsme mai sabi mai d’un occitanista de renom que o a pas fach. Per bon astre, foguèri pas embestiat, mas d’amics passèron en procès, n’i agèt d’encarcerats. Nòstra obstinacion finiguèt per véncer e un dimenge de junh de 1981, partiguèrem en autobús d’Albi per tornar prene possession del país tornat a la patz e als tropèls de fedas.
Ara esperam los joves que prendràn la seguida. A cada generacion lo seu prètzfach.
— Cossí vesètz l’avenidor per la lenga e la cultura d’Òc ?
L’avenidor per nòstra lenga e nòstra cultura ? Sèm ara dins l’escur, lo negre, vesèm pas ges de lum al cap del camin. Mas ça que la, s’avèm perduda una batalha, avèm pas perduda la guèrra...
Dins quinze o vint ans, los que parlaràn occitan, l’auràn aprés a l’escòla, per la ràdio, la television, etc. I aurà pas mai de locutors naturals e se serà atudada la transmission espontanèa qu’avèm coneguda.
E tant melhor. La plaça serà neta per una reconquista netejada d’un gost d’amarum qu’avèm encara dins la boca, los de mon temps.
Nimai la lenga serà pas la nòstra, aquò tanben o cal saber. Veni de legir dins la revista Lengas un article tras que pertinent de Robèrt Lafont que ditz aiçò, que citi de memòria : E mai se òm reinjectava l’occitan blos dins la societat, amb totes los mejans que se pòdon emplegar, per tant qu’òm i meta lo prètz, ne sortiriá autre. Es aquò la lei de las lengas, lo cambiament lingüistic. Ne cal èsser conscient dins l’accion que se mena.
En 1965, dobriguèri dins mon licèu un cors d’occitan. Se teniá lo dimècres aprèp miegjorn, qu’èra jorn de sortida pels escolans. L’an d’aprèp, i agèt pas degun e, malcorat, abandonèri. Tres ans pus tard, çò foguèt « mai de 68 ». L’occitanisme se desvolopèt dins los mitans intellectuals, mai que mai demest los ensenhaires, e tanben cò dels vinhairons del País Bas. Mas la capitada foguèt pas irreversibla.
I aurà un avenir per la cultura (e la lenga) d’òc quand una classa sociala la prendrà en carga e se’n servirà coma d’una bandièra per la faire trionfar. D’aquí enlà, va subreviure dins los mitans intellectuals e occitanistas. Pòt pas èsser quicòm mai. La cal manténer en esperant que siá aital represa e vivificada. L’avenir li es dobèrt.
9 de mai de 1985.
Post-scriptum :
Al moment qu’acabi, me maini que poiriái faire de prospectiva en me lançant dins la lingüistica-ficcion.
Dins benlèu mens d’un an, Catalonha amb Espanha se van integrar a l’Euròpa del mercat comun. Una frontièra va tombar, la del Pertús. Perqué, en seguida, las entrepresas barceloninas vendrián pas investir en Lengadòc e Gasconha ? De tot biais, una vision novèla de l’espaci ne va resultar, la percepcion d’Occitània ne serà cambiada e nos anam situar dins una autra perspectiva per rapòrt a França.
Uèi, la television catalana arriba a Besièrs e Narbona, lo jornal Midi Libre ne publica los programas. Benlèu que nòstres rèires-enfants coneisseràn lo catalan e, qual sap, lo parlaràn un brieu. Se l’occitan preniá l’estatut d’un dialècte del catalan, seriá pas benlèu un marrit afar e ieu ne seriái pas malcorat. A partir d’aquela situacion, tot ven possible. Nos trobam sus una dralha de reconquista e l’unitat culturala del sègle XII se pòt tornar faire sus d’autras basas.
Perqué pas ? Lo mond es pas encara acabat. Devèm èsser prèstes a totes los possibles.
Cristian Laus
Sorsa de l'entrevista : revista Lenga, 97, 2025 (l'entrevista data de 1985)
